Η Μαργαρίτα Παπανδρέου έφυγε έχοντας διανύσει περισσότερο από έναν αιώνα ζωής. Μια ζωή που ξεκίνησε στην Αμερική του Μεσοπολέμου, πέρασε από τη δικτατορία και τη Μεταπολίτευση στην Ελλάδα, από μεγάλες πολιτικές και κοινωνικές συγκρούσεις, από προσωπικές δοκιμασίες και δημόσιες μάχες. Και μέσα σε όλα αυτά δεν υπήρξε ποτέ απλώς «η σύζυγος του Ανδρέα Παπανδρέου»
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου ήταν μια γυναίκα με δική της φωνή, δική της προσωπικότητα, δικές της ιδέες και δική της δράση. Μεγαλωμένη μέσα στην αμερικανική δημοκρατική παράδοση, αντιλαμβανόταν και τον ρόλο της γυναίκας ενός πολιτικού ηγέτη με διαφορετικό τρόπο: όχι ως έναν ρόλο περιορισμένο στις συμβατικές υποχρεώσεις, αλλά ως δημόσια παρουσία με άποψη, πρωτοβουλία και ευθύνη.
Στάθηκε σταθερά στο πλευρό του Ανδρέα Παπανδρέου σε εξαιρετικά δύσκολες περιόδους της ζωής και της πολιτικής του διαδρομής, χωρίς να εγκαταλείψει τη δική της αυτονομία. Παράλληλα ήταν μητέρα τεσσάρων παιδιών, που μεγάλωσαν σε καλές αλλά και σε πολύ δύσκολες εποχές, σε μια οικογένεια που βρέθηκε για δεκαετίες στο κέντρο της πολιτικής και της δημόσιας ζωής της χώρας.
Χρόνια αργότερα, όταν ήμουν Επίτροπος, σε μια συζήτησή μου με την υπουργό Εξωτερικών της Σουηδίας για τη φεμινιστική εξωτερική πολιτική, μου είπε κάτι που μου έμεινε: ότι πολλά από όσα σήμερα περιγράφονται θεωρητικά ως φεμινιστική προσέγγιση στις διεθνείς σχέσεις η Μαργαρίτα Παπανδρέου τα είχε κάνει πράξη δεκαετίες νωρίτερα. Με τις πρωτοβουλίες της για την ειρήνη, τον ελληνοτουρκικό διάλογο και τη συμμετοχή των γυναικών στην επίλυση συγκρούσεων, υπήρξε πραγματικά προάγγελος μιας αντίληψης που πολύ αργότερα απέκτησε όνομα και θέση στη διεθνή πολιτική.
Για να καταλάβει όμως κανείς το αποτύπωμά της στην Ελλάδα θα πρέπει να επιστρέψει στις αρχές της δεκαετίας του 1980.
Το μεγάλο φεμινιστικό κύμα που είχε σαρώσει την Ευρώπη και την Αμερική στις δεκαετίες του 1960 και του 1970 είχε φτάσει ορμητικά και στην Ελλάδα μετά τη Μεταπολίτευση. Τότε δημιουργήθηκε μια μοναδική συνάντηση τριών γενεών γυναικών: πολύ νέα κορίτσια και φοιτήτριες 18 και 20 ετών, γυναίκες 40 και 50 ετών που είχαν ήδη οικογένεια και επαγγελματική ζωή, και μεγαλύτερες γυναίκες, που κουβαλούσαν τους αγώνες πολύ δυσκολότερων εποχών.
Ημουν κι εγώ τότε μια πολύ νέα γυναίκα. Μόλις είχα τελειώσει τις σπουδές μου στη Θεσσαλονίκη και είχα επιστρέψει στην Κοζάνη, όπου άνοιξα το πρώτο μου γραφείο και άρχισα να συμμετέχω ενεργά στην επαγγελματική, κοινωνική και πολιτική ζωή της πόλης. Μέσα από την Ενωση Γυναικών Ελλάδας (ΕΓΕ) βρέθηκα μαζί με άλλες νέες γυναίκες να γυρίζουμε τα χωριά της Δυτικής Μακεδονίας. Αγρότισσες, νοικοκυρές, εργαζόμενες, νέα κορίτσια έβγαιναν από την απομόνωση, οργανώνονταν, μιλούσαν για τη θέση τους στην οικογένεια και στην κοινωνία, διεκδικούσαν.
Η ΕΓΕ, με πρόεδρο τη Μαργαρίτα Παπανδρέου, έγινε ένα πρωτοφανές για τα ελληνικά δεδομένα κίνημα δεκάδων χιλιάδων γυναικών. Η Μαργαρίτα ταξίδευε σε όλη την Ελλάδα. Στις συνδιασκέψεις μάς πίεζε να ασκούμε κριτική, να προτείνουμε νέες δράσεις, να διεκδικούμε θέσεις στα κόμματα, στα επαγγέλματα, στην αυτοδιοίκηση. Δεν ζητούσε απλώς περισσότερες γυναίκες στην πολιτική. Καλλιεργούσε την αυτοπεποίθηση ότι οι γυναίκες μπορούν να έχουν εξουσία, ευθύνη και δική τους φωνή.
Και αυτή η μεγάλη κοινωνική κινητοποίηση συναντήθηκε με το θεσμικό έργο της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ. Η αλλαγή του Οικογενειακού Δικαίου, η πολιτική για τον οικογενειακό προγραμματισμό, οι πρώτες δομές για κακοποιημένες γυναίκες, η υποστήριξη των αγροτισσών και των εργαζόμενων γυναικών αποτέλεσαν για την εποχή μια πραγματική τομή. Η πίεση του γυναικείου κινήματος, η ΕΓΕ και η προσωπική επιρροή της Μαργαρίτας συναντήθηκαν με την πολιτική βούληση μιας κυβέρνησης που μετέτρεψε πολλές από αυτές τις διεκδικήσεις σε νόμους και θεσμούς. Μέσα σε λίγα χρόνια άλλαξε η πραγματικότητα για εκατομμύρια Ελληνίδες.
Το 1985, στην Παγκόσμια Διάσκεψη του ΟΗΕ για τη Δεκαετία της Γυναίκας, συμμετείχα ως εκπρόσωπος της ΕΓΕ Δυτικής Μακεδονίας. Εκεί συνειδητοποίησα κάτι που από την Κοζάνη δεν μπορούσα ακόμη να αντιληφθώ στην πραγματική του διάσταση: Η Μαργαρίτα δεν ήταν μόνο μια σημαντική προσωπικότητα στην Ελλάδα. Ανάμεσα σε χιλιάδες γυναίκες από όλον τον κόσμο ξεχώριζε ως ηγετική προσωπικότητα του διεθνούς φεμινιστικού και ειρηνικού κινήματος.
Εκεί είχαμε και μία από τις λίγες πραγματικά προσωπικές μας συζητήσεις. Μιλήσαμε για την Κύπρο, την Παλαιστίνη και για το πώς οι γυναικείες οργανώσεις μπορούν να συμβάλουν στην ειρήνη. Χρόνια αργότερα, ως Επίτροπος, βρέθηκα να οργανώνω συνεργασίες Παλαιστινίων και Ισραηλινών γυναικών, Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων γυναικών. Ενας κύκλος που είχε αρχίσει τότε, με ιδέες που έμοιαζαν ίσως περιθωριακές και σήμερα αποτελούν μέρος μιας ολόκληρης διεθνούς συζήτησης.
Η Μαργαρίτα συνέχισε αυτή τη διαδρομή και τα επόμενα χρόνια, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το Winpeace και τις πρωτοβουλίες γυναικών για τον ελληνοτουρκικό διάλογο.
Εζησε μια συγκλονιστική ζωή. Εζησε δίπλα σε έναν από τους σημαντικότερους και πιο χαρισματικούς πολιτικούς της μεταπολεμικής Ελλάδας, αλλά διατήρησε τη δική της προσωπικότητα και τη δική της δημόσια παρουσία. Και όταν η προσωπική της ζωή έγινε δημόσιο θέμα και συζητήθηκε σχεδόν σε κάθε ελληνικό σπίτι, αντιμετώπισε μια βαθιά προσωπική δοκιμασία με απαράμιλλη αξιοπρέπεια.
Σήμερα, στο τέλος αυτής της μεγάλης διαδρομής, αξίζει να μείνει κυρίως αυτό που δημιούργησε.
Της οφείλουν πολλά οι Ελληνίδες που απέκτησαν δικαιώματα τα οποία σήμερα θεωρούμε αυτονόητα. Της οφείλουν πολλά γενιές γυναικών που έμαθαν να οργανώνονται, να διεκδικούν και να μιλούν με τη δική τους φωνή.
Πολλές από εμάς μπορούμε ακόμη να πούμε: «Ημουν κι εγώ εκεί».
Και για εκείνο το «εκεί», η Μαργαρίτα είχε καθοριστική συμβολή.
Αχ, Μαργαρίτα…
Η Αννα Διαμαντοπούλου είναι Πρόεδρος του ΔΙΚΤΥΟΥ – πρ. Επίτροπος ΕΕ – πρ. υπουργός – μέλος ΠΣ ΠΑΣΟΚ Πηγή: Protagon.gr
